Wadamada igaad waxa ay ka koobanyihiin Sideed dal oo kala ah Soomaaliya,Suudaan,Suudaanta Koonfureed,Kenya,Ethiopia, Djabuuti iyo Uganda.
Wadamadan dhamaantood waxa ay gacan muuqata siiyeen Soomaaliya xilliyadii adkaa ee ka dhashay burburkii dawladdii dhexe ee Soomaaliya 1991-kii taas oo ku caawisay Soomaaliya in ay awoodo kasoo kabashada coladaas.
Haddii aan dal dal u eegno wadanka Jabuuti waxaa uu Soomaaliya u qabtay ugu yaraan sadex jeer shirar dib u heshiisiin kuwaas oo lagu soo dhisay sadex dawladood oo ay kala hugaaminayeen Madaxwaynayaashii KMG aheyd ee Cali Mahdi Maxamed,Cabdiqaasim Salaad Xasan iyo Sheekh Shariif Sheekh Axmed,sidoo kale Jabuuti ayaa cutubyo Milatari ku biirisay hawl-galka AMISOM ee Soomaaliya kuwaas oo ka hawl-gala goboladda dhexe ee Soomaaliya ,si taa la mid ah waxaa ay Jabuuti marti galisay kumaan qaxooti Soomaali ah iyo ganacsato Soomaaliyeed oo dalkaas ka shaqaysta.
Dalka Ethiopia waxaa uu isna door muhiim ah ka qaatay dhinaca dib u heshiisiinta waxaa uu marti galiyay shirar isugu jiray kuwo heer Qaran ah iyo kuwo si hoose loogu xalinaya khilaafka kooxihii Soomalida ee waqtigii colaadda,Ethiopia waxaa ay sidaas oo kale marti galisay dad badan oo Soomaali ah oo ka cararay dalka waxaana jira arday Soomaaliyeed oo wax ka barta Jaamacadaha dalkaas,ciidamo ka socda Ethiopia ayaa qeyb ka ah AMISOM kuwaas oo ku sugan koofur galbeed Soomaaliya,tobankii sano ee ugu dambaysay hogaamiyayaasha labada dal waxey dhaqaajiyeen siyaasad cusub oo ka badan tii u dhaxaysay labada dal Qarnigii 20-aad oo labo jeer ay dagaalo ka dhexqarxeen Ethiopia iyo Soomaaliya taas oo ku dhisan saaxiibtinimo cusub.
Kenya waxaa ay tahay wadanka ugu balaaran ee magangaliyay boqolaal kun oo Soomaali ah taas oo ah tan ugu weyn dunida ee Qaxooti ku jiro,waxa ay marti galisay shirkii embagaati oo ahaa saldhigii ugu waynaa ee dawladda Soomaaliya ay ku unkantay,waxaa sidoo kale jira ganacsato Soomaaliyeed oo dalkaas ku haysta ganacsi ku fadhiya Malaayiin Doolar isla markaana waa dalka ay u marto Soomalidu ganacsigeeda bariga iyo bartamaha Afrika,waxaa sidoo kale ay Jaamacadaha Kenya laleeyihiin xiriir waxbarasho oo heerkiisu fiicanyahay Jaamacadaha soomaaliya, iyadoo arday Somaaliyeedna ay dalkaas wax ku bartaan,xagga amaanka waxa ay iyana qeyb ka tahay AMISOM waxayna ka hawl-gashaa qeybo kamid ah Gedo iyo Jubooyinka,inkasta oo ay jiraan waxyaabo ay ku kala aragti duwanyihiin labada dawladood sida xuduuda badda hadana hogaamiyayaasha labada dal waxay muujiyaan dulqaad iyo isqadarin ku salaysan saaxiibtinimo.
Wadanka Uganda waxa uu ahaa dalkii ugu horeeyay ee ku deeqay nabad ilaaliyayaasha Afrika ilaa hadana waa kan ugu badan ciidamada jooga Soomaaliya,waxaa uu marti galiyaa in ka badan toban kun oo Qaxooti Soomaali ah,ganacsato iyo arday waxaana lagu amaana si gaar ah sida ay ugu fududeeyaan Soomaalida galaysa wadankaas dal ku galka, inta la xusuusanyahay Soomaaliya iyo Uganda xiriirkoodu waxa uu ahaa mid wanaagsan markasta.
Suudaan iyadu waxa ay caawinaad weyn ka siisay Soomaaliya xagga waxbarashada,tababarada ciidamada iyo taageero maaliyadeed waana saaxiib dhaw oo Soomaaliya ay leedahay.
Suudaanta Koonfureed oo ah dal ku cusub Dunida waxaa ay Soomaaliya ka mid aheyd dalalkii ugu horeeyay ee u dira dublamaasiyiintooda waxaana gacansi balaaran ku leh Soomaalida wallow ay waxyeelo kasoo gaartay colaadii dalkaas.
Wadamada IGAD marka laga reebo dalka Suudaan Koonfureed dhamaantood waxaa Muqdisho uga furan Safaaradahooda si lamid ahna Soomaaliya dhamaantood wadamadan waxaa ay ku leedahay Safaarado shaqeeya.
Qubarada xagga siyaasadda ayaa aaminsan in Soomaaliya ay inta badan dalalkan ku caawisay waqtigii ay xornimo doonka ahaayeen maadaama ay xoriyadda uga horaysay Soomaaliya marka laga reebo Ethiopia Iyo Suudaan,taas oo ah abaal taariikhi ah oo ku wayn maskaxda muwaadiniinta sida wanaagsan u fikirta ee dalalkaas ,halka Soomaalida maantana ay dareensantahay garab-qabashada bariga Afrika ee xiligaan.
W/Q Cabdiraxman Yuusuf Al-Cadaala
