Mudo dheer ayaa dastuurka Jamhuuriyadda Federaalka Soomaslia qabyo ahaa, hadda waxaa bilaabtay in la bilaabo howl la rabo in datuurka Soomaaliya la ebyo ama la dhameystiro si uu qabyadda ragaadisay uu uga baxo.
Marka hore, waxaa xusid mudan in la fahmo cidda xaqqa u leh in ay soo jeediso in dastuurka dib u eegis lagu sameeyo. Sida caadiga ah seddex jiho ayaa xaq qaanuuni ah u leh in datuurka la dhameystiro. Labada grab ee uu ka kooban yahay baarlamaanka ayaa keeni kara hindisaha dastuurka lagu dhameystrayo. Waxaa iyana waajib dastuuri ah, in xukuumadda ay soo jeediso Hindse wax looga bedeli karo dastuurka qaranka.
Waxaa iyanaa jirta oo aan meesha ka maqneyn in dhinac sadaxaad uu dastuurku u ogol yahay in ay soo jeediyaan hindise. Dhinacaas oo saamilaha rasmiga ah ee dastuurka iska leh, waana shacabka Soomaliyeed oo soo ururin kara 10,000 oo saxiix oo noqonaya hindise qaraar dastuurka wax looga bedelayo sida dastuurku uubqabo.
Haddaba midda lagu bilaabay howshan hadda dastuurka lagu dhameystirayo waxaa hindisaha keentay xukuumadda oo ka mid dhinacyadda xaqa u leh in howshan la amba- qaado. Waxaa xusid mudan in dowladdu ay howshan ku bilaaday waditashi la yeelatay qeybaha kala duwan ee bulshadda iyo siyaasiyiinta mucaaradka.
Xukuumadda doodeeda ayaa ku soo bandhitay in muddo dheer loo baahnaa in dastuurka la dhameystiro, hase haatee ma suuroobin sabah kasta ha jirtee. Xukuumaddu waxay hindisaheeda ku soo jeedisay in dastuurka iyo nidaamka doorashada howl hufan in laga qabto. Ogow howshan waa dan guud ee mahan dan gaar ah. Waxaa la rabaa xukuumad iyo mucaarad in ay u mideysan yihiin.
Wadotashi ka dib, qaraarkii wax ka badalka waxaa la geeyay baarlamaanka oo ansixiyay in howlahaa hindisa xukuumadda ku xusan in la meel mariyo. Hadda iyo Dan, howshu way socotaa waxaa loo baahan yahay xukuumadda iyo mucaaradka ay ka wada shaqeeyaan dastuurka dalka si dalka uu u yeesho dastuur dhameystiran oo ay ka wada shaqeeya dhamaan dadka daneenaya in ay dalkan xukumaan.
Siyaasiyiinta mucaradka waxay dan ugu jirtaa in howsha dastuurka in ay xukuumadda kala shaqeeyaan haddii ay rabaa in markii ay xukunka yimaadaan lala shaqeeyo. Howsha dastuurka waa dan qaran oo ay tahay cidkasta oo wanaagga dalkan raba in ay ka qeybqaato. Marka xaqiiqa la abooro, dadka diidan waxaa laga yaabaa in ay saluugsan yihiin sida wax loo wado, laakiin taa macnaheeda maha in cidi diidi karto in dastuurka la qabyo-through. Waxaa waajib ah in ay ra’yigooda ay ku daraan howsha social oo aan aheyn mid u gaar ah xisbi, koox ama urur.
Iyadoo hadda la geli karo wada shaqeyn ma haboona in la abuuro xasard aan jirin. Dalkan intaa ka badan ma ahaan karo dastuur la’aan, marka waxaa waajib Soomaalinimo ah in mucxaafad, mucaarad iyo dhamaan dadka Sama doonka ah in ay howshaab mudnaanteeda siiyaan oo meesha laga saaro dan gaarka oo aan dalka iyo dadka Soomaaliyeed aan waxtar buuxa u Lahey. Waxaa la rabaa in caqliga, aqoonta, farsamada iyo xirfadda in lagu jiheeyo in dastuur dalkan waxtar u leh in la diyaaryo.
Ugu danbeyntii gudiyadda u xilsaran howshaan waxaa laga rabaa in iyana ay u Gutman waajibaadka la saaray ee ah in dastuurka si wanaagsan looga shaqeeyo oo ay wadtashiga ku daraan mucaaradka ogol in howsha si wanaagsan Danton qaran si wanaagsan looga shaqeeyo oo cid walba laga qeybgaliyo oo talo wanaagsan heysa. Haddii intaa la helo waxaa suurowbeysa in dalkan uu ka baxo dastuur la’aanta, ciddii ay dani ka heyso siyaasadda ay raali ku noqdaan howsha socoto.
Marka howshu dhamaato, waxaa ugu danbeyn lagu ansixin doonaa codeynta baarlamaana iyo afti dadweyne oo labaduba u baahan ololeyn badan iyo wadoshaqeyn dheeraad ah si uusan u fashilmin dastuur laga wadashaqeeyay muxaafad iyo mucaaradba.
‘Qoraalkaaga u isticmaal si waxtar u leh bulsha iyo dowladnimadda Soomaaliyeed.’
W/Q:-Maxamed Maxamuud Cadde oo ah aqoonyahan lafagura arrimaha siyaadda Soomaalida iyo caalamka intiisa kale.
