Soomaaliya waxay diyaar u tahay inay dagaal gasho, si ay Itoobiya uga joojiso aqoonsiga dhulka Somaliland ka go’day oo ay deked ka dhisato, sidaasi waxaa uu sheegay Wargeyska THE GUARDIAN la-taliyaha sare ee Madaxweynaha Soomaaliya.
Heshiis is-afgarad ah oo la saxeexay 1-dii Jannaayo oo u oggolaanaya Itoobiya aan bad laheyn inay samaysato saldhig ciidan oo badda Somaliland ah ayaa ruxday Geeska Afrika, oo ka mid ah gobollada adduunka ugu xasilloon. Soomaaliya ayaa u aqoonsan in Somaliland ay ka tirsan tahay Soomaaliya, waxayna ku dhawaaqday in heshiiskaasi uu buray.
Axadii la soo dhaafay, Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud, ayaa Soomaalida ugu baaqay “inay u diyaar garoobaan difaaca dalkeena hooyo”, iyadoo magaalada Muqdisho ee caasimadda Soomaaliya lagu qabtay isu soo bax looga soo horjeedo heshiiskaasi. “Waxaan wadnaa dhammaan fursadaha diblumaasiyadeed, waxaana u maleynayaa in Itoobiya ay soo noqon doonto maskaxdeeda, laakiin waxaan diyaar u nahay dagaal haddii Abiy uu rabo dagaal,” ayuu yiri lataliyaha, isaga oo tixraacaya Ra’iisul wasaaraha Itoobiya, Abiy Axmed.
Itoobiya iyo Soomaaliya ayaa dagaal ku dhex maray sannadihii 1977-78, markaasi oo ay isku qabsadeen gobol lagu muransan yahay, waxaana weli taagan xiisadda.
La-taliyaha ayaa sheegay in heshiiska dekeddu uu “la yaab ku noqday Soomaaliya”. Waxa uu ku sheegay in Abiy uu dafiray in uu doonayo in uu badda ka raadiyo Somaliland, mar su’aalo lagu weydiiyey Xuseen Macallim Maxamuud shirkii ka dhacay Sucuudiga bishii November.
Labaatankii sano ee la soo dhaafay, Soomaaliya waxaa burburiyay Al-Shabaab, oo xiriir la leh Al-Qaacida, taasoo ka dhigtay mid ka mid ah dalalka ugu khatarta badan Adduunka. Si kastaba ha ahaatee, maamulka Somaliland weli ma aqoonsana waddan kasta. Dawladaha reer galbeedku ma aqoonsan doonaan ilaa wadamada Afrika, laakiin madaxda qaarada ayaa hakad galiyay, ka dib siyaasadii soo jireenka ahayd ee Midowga Afrika ee ka dhanka ahaa dib u habeynta xuduudaha qaranka ee laga dhaxlay gumaystayaashii.
Madaxweynaha JFS Mudane Xasan Shiikh Maxamuud ayaa todobaadkii hore booqasho ku tagay dalka Eritrea, wuxuuna isu diyaarinayaa inuu u safro dalka Masar. Dalalkan ayaa ah kuwa ugu weyn ee Itoobiya isku haya gobolka, waxayna labaduba taageero u muujiyeen Soomaaliya heshiiska dekedda. “Abiy waxa uu arrintan u arkaa arrin dhaxalgal ah,” ayuu yri Boswell. “Haddii heshiiskan lala galay Somaliland uu burburo, Itoobiya waxay isku dayaysaa inay deked ka hesho meel kale, markaa tani waxay qaabaynaysaa dhaqdhaqaaqa gobolka sannadaha soo socda.”
Dhinaca kale wargeyska ADDIS STANDARD ayaa isna qoray warbixin, waxa uuna ku bilaabay, Isticmaalka aan loo meel dayin ee diyaaradaha aan duuliyaha lahayn (UAVs) ee Itoobiya, gaar ahaan ujeeddooyinka dagaalka, ayaa noqday masiibo bini’aadantinimo oo ba’an oo u baahan in caalamku wax ka qabto. Tan iyo markii uu qarxay dagaalka Tigray bishii Noofambar 2020, kumannaan qof oo rayid ah ayaa si xun loogu waxyeeleeyay duqeymo ay diyaaradaha aan duuliyaha laheyn ee hawada ka goobaha ay ku noolaayeen. Weerarkii bahalnimada ahaa ee dhawaan lagu qaaday xarun dugsi oo ku taal Dedebit, Tigray, 07 Janaayo, 2022-kii, ayaa la xaqiijiyay in halkaas oo lagu dilay in ka badan 55 qof oo rayid ah oo gabbaad halkaasi ka dhigtay.
Weeraradani waxay tusaale cad u yihiin isticmaalka sii kordhaya ee diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee ka dhanka ah dadka rayidka ah. In kasta oo uu si rasmi ah u dhaqangaley heshiiskii colaad joojinta gobolka Tigra,2022-kii, haddana waxaa jira warar sheegaya in ciidammada dawladdu ay diyaaradaha aan duuliyaha lahayn geeyeen gobollada Oromia iyo Amxaarada, tallaabadaas oo sababtay khasaare badan oo soo gaaray dad rayid ah.
Taliyaha Ciidamada Difaaca ee Itoobiya (ENDF), General Birhanu Jula, waxa uu qirayaa in weerarada diyaaradaha aan duuliyaha laheyn keliya loo adeegsado kooxaha dowladda ku kacsan, isagoo beeninaya in shacab lagu beegsadey. Hase yeeshee dhacdooyin dhowr ah oo la xaqiijiyay ayaa burinaya dafiraadda uu sameeyay.
Dhacdooyin ay ka mid yihiin weerar ay diyaaradaha aan duuliyaha laheyn ku qaadeen kaniisadda Full Gospel ee ku taalla Kombolcha ee gobolka Oromia, oo ay ku naf waayeen siddeed qof, iyo weerar lagu qaaday baabuur kuwa gargaarka deg-degga (ambulance) oo sahay caafimaad u siday gobolka ama deegaanka Amxaarada, oo ay dhasheen dhimashada shan qof, ayaa ka tarjumeysa sida aan ka fiirsiga laheyn ee loo beegsanayo dadka rayidka ah ee aan waxba galabsan iyo burburinta kaabayaasha muhiimka ah.
Qaramada Midoobay ayaa diiwaan gelisay duqeymo badan oo diyaaradaha drones-ka loo adeegsadey , kuwaasi oo sababay dhimashada dad rayid ah. Weeraradaasi waxaa ka mid ah mid lagu qaaday goob basaska laga raaco iyo dugsi hoose, taas oo muujineysa xaqiiqada naxdinta leh ee diyaaradaha aan duuliyaha laheyn ee loo adeegsado goobaha ay dadku ku badan yihiin. Waxaa cad in duqeymaha ay geystaan diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee dowladdu ay jebinayaan shuruucda caalamiga ah ee ilaalinaysa dadka rayidka ah xilliyada dagaalka, waxaase ka sii daran sida muuqata in dowladda aaney wax dan ah ka gelin inay xaal mariso dhibaneyaasha iyo Qoysaskooda, iyadoo si cad loogu diido inay helaan caddaalad ama mag dhow laga siiyo ehelka kaga dhintay weerarada dowladda.
Adeegsiga diyaaradaha aan duuliyaha laheyn ee drones-ka ee lagu beegsanayo shacabka ama ciidamada dagaalka ku jira ayaa loo arkaa mid khatarteeda wadata, taasi oo ay ugu wacan tahay khaladaadka dhici kara, iyo isla xisaabtan la’aanta, iyo maqnaanshaha nidaamka saxda ah marka ay dhacaan falal laga baaqsan karay.
Madaxweynaha Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya Mudane Xasan Sheekh Maxamuud ayaa ugu baaqay Shacabka Soomaaliyeed meel kasta oo ay ku sugan yihiin in ay difaacdaan oo uusan dhaafin dhulkooda, loona ogolaan in uu cadow gudeed iyo mid dibadeed ku soo xadgudbo, wuxuuna faray qof kasta oo Soomaali ah inuu ka qeyb qaato dadaallada lagu doonayo in lagu diido damaca Itoobiya ee badda Soomaaliya.
” Soomaaliyeey dhulka haddii uu na dhaafo noo soo noqon maayo, maanta ayuu gacanteenna ku jiraa yaanu na dhaafin, war qof kasta oo Soomaali ahaw da’ kasta ahaw, maqaan kasta la haw, meel kasta caalamka iyo Soomaaliya gudaheeda uga noolow, waxaana maanta isku direynaa is fareynaa waxay tahay carada, dhulkeenna aan ilaashano,” ayuu yiri Madaxweynaha.
Madaxweynaha ayaa Khudbaddiisa ku sheegay in Khawaarijta dadka Soomaaliyeed dagaalka kula jiraan iyo dowlada Itoobiya ay yihiin laba cadow oo duulaan ku ah madaxbanaanida, gobnimada iyo midnimada dalka iyo dadka Soomaaliyeed, wuxuuna tilmaamay in dowlad iyo shacaba diyaar loo yahay difaaca sharafka iyo dhowrista qaranimada Soomaaliya.
